«ولاتکو ودرال»، فیزیکدان دانشگاه آکسفورد، در مطلبی جدید توضیح داده که برداشت رایج و عامهپسند از «اثر مشاهدهگر» (Observer Effect) در فیزیک کوانتوم دقیق نیست. او میگوید تعیین حالت در سیستمهای کوانتومی نه به آگاهی انسان، بلکه به خودِ برهمکنشهای فیزیکی مربوط است. به عبارت دیگر، این شما نیستید که بر واقعیت تأثیر میگذارید، بلکه واقعیت بر شما تأثیر میگذارد.
مفهوم «اثر مشاهدهگر» به تأثیر عملِ مشاهده یا اندازهگیری، روی پدیدهای که درحال بررسی است اشاره دارد. برای مثال، در فیزیک کوانتوم، زمانی که دانشمندان میخواهند مکان یا حالت یک ذره را اندازهگیری کنند، همین عمل اندازهگیری میتواند روی رفتار آن ذره اثر بگذارد.
ودرال در مطلبی که در وبسایت Popular Mechanics منتشر شده، به برداشت رایج از «اثر مشاهدهگر» در فیزیک کوانتوم پرداخته است. معمولاً این مفهوم به زبان ساده اینطور توضیح داده میشود که ذرات کوانتومی تا پیش از مشاهده، در چند حالت همزمان قرار دارند و وقتی کسی آنها را مشاهده میکند، فقط یکی از آن حالتها باقی میماند.
همین برداشت باعث شده برخی تصور کنند ذهن یا آگاهی انسان میتواند واقعیت را بسازد.
توضیحات دانشمند آکسفورد درباره اثر مشاهدهگر و جهانهای موازی
اما ودرال میگوید فیزیک چنین برداشتی را تأیید نمیکند. از نگاه او، این آگاهی انسان نیست که باعث تعیین حالت یک سیستم کوانتومی میشود، بلکه هر نوع برهمکنش فیزیکی میتواند چنین اثری داشته باشد. به بیان سادهتر، او میگوید لازم نیست انسان چیزی را مشاهده کند یا متوجه شود؛ همین که یک ذره با چیزی در محیط خود تعامل کند، مسیر آن مشخص میشود.
او برای توضیح این موضوع به مثال برخورد یک فوتون با عینک آفتابی شما اشاره میکند. وقتی فوتون به شیشه عینک میرسد، منتظر نمیماند تا مغز انسان آن را درک کند. بسته به شرایط موجود، فوتون یا از شیشه عبور میکند یا بازتاب داده میشود. به گفته ودرال، نکته مهم این است که انسان مسیر فوتون را تعیین نمیکند؛ بلکه مسیری که فوتون طی میکند، نسخهای از «انسان» را شکل میدهد که آن رویداد را تجربه کرده است.
هسته مرکزی نظریه ودرال بر محور همین ایده است: اینکه هر دو نسخه شما بهصورت همزمان به موجودیت خود ادامه میدهد، اما آن نسخه از شما که آگاهانه نور را دریافت کرده، نسبت به نسخهای که آن را دریافت نکرده، وارد مسیر کوانتومی متفاوتی شده است.
با وجود شمار زیاد شاخهها و انشعابهایی که از پی کوچکترین تعاملات جدا میشوند و به جهان موازی خود راه مییابند، بینهایت شخصیت از شما وجود دارد که هر لحظه بهوجود میآید و شمای مشاهدهگر را رها میکند. آنطور که وردال میگوید، عناصر واقعیتی که درون اشیای کوانتومی رمزگذاری میشوند، بنیادی هستند، و موجودیت شما – چه در این واقعیت و چه در واقعیتهای دیگر – هر بار که عمل مشاهده رخ میدهد، شکل داده میشود.
او در توضیح دیدگاه خود میگوید:
«بدون اغراق زیاد، منصفانه است اگر بگوییم تمام آزمایشهای کوانتومی در واقع نسخههایی کموبیش پیچیده از آزمایش شرودینگر هستند.»
آزمایش شرودینگر یک مثال فکری مشهور در فیزیک است که میگوید یک گربه درون جعبه، تا پیش از مشاهده، میتواند همزمان در دو حالت زنده و مرده در نظر گرفته شود. به بیان دقیقتر، این آزمایش فکری به وضعیتی اشاره دارد که در آن یک سیستم، تا پیش از مشاهده، میتواند بهطور همزمان در چند حالت باشد.