وقتی امروز اپلیکیشن مسیریاب گوشی هوشمندمان را باز میکنیم، با اطمینان کامل به صفحهای خیره میشویم که خیابانها، کوچهها، پستی و بلندیها و حتی ترافیک لحظهای را به ما نشان میدهد. ما در توهمی از «آگاهی کامل» زندگی میکنیم؛ توهمِ اینکه جهان با تمام جزئیاتش کشف شده، مستند گردیده و به راحتی فشردن یک دکمه در جیب ماست. اما اگر بدانید که تاریخ نقشهبرداری، پیش از آنکه علم «نشان دادن و اطلاعرسانی» باشد، هنرِ تاریک و پیچیده «پنهان کردن» بوده است، چه احساسی خواهید داشت؟
فهرست مطالب
در طول تاریخ، از نقوش کشیده شده روی پوست حیوانات تا تصاویر ماهوارهای با رزولوشن بالا، نقشهها هرگز صرفاً آینهای بیطرف از واقعیت فیزیکی زمین نبودهاند. آنها همواره سلاحهایی خاموش، ابزارهای اعمال قدرت و اسناد فوقمحرمانهای بودهاند که گاهی یک خط کشیده شده یا منطقهای پاک شده در آنها، سرنوشت یک جنگ، یک ملت یا یک امپراتوری را تغییر داده است. نقشهنگاران دربار پادشاهان باستان، برای دور نگهداشتن رقبا از مسیرهای تجاری، هیولاهای دریایی را در نقشهها نقاشی میکردند؛ اما در قرن بیستم و بیستویکم، این هیولاها جای خود را به الگوریتمهای پیچیده، پیکسلهای شطرنجی و پارازیتهای ماهوارهای دادند.
این مقاله دعوتنامهای است برای یک سفر تاریخی به بایگانیهای تاریک؛ به سراغ نقشههایی که برای فریب دادن، پنهان کردن و سانسور جغرافیا خلق شدند و هرگز قرار نبود چشمان شهروندان عادی به آنها بیفتد.
فصل اول: شهرهای ارواح در امپراتوری دروغ
دوران جنگ سرد، عصر طلایی پارانویا، جاسوسی و پنهانکاری سیستماتیک بود. در اتحاد جماهیر شوروی، جغرافیا یک راز دولتی و مسئلهای مرتبط با امنیت ملی محسوب میشد. هرگونه اطلاعات دقیق درباره مختصات جغرافیایی، میتوانست به معنای دادن گرا به بمبافکنهای غربی تلقی شود. به همین دلیل، نهادی به نام «اداره کل ژئودزی و کارتوگرافی» (GUGK) موظف شد تا دو نسخه کاملاً متفاوت و موازی از جهان را رسم کند: یک نسخه فوقدقیق و طبقهبندیشده برای ارتش سرخ و کادرهای ردهبالای حزب، و یک نسخه به شدت تحریفشده، گمراهکننده و دستکاریشده برای استفاده عمومی، مدارس و گردشگران.
در نقشههایی که در کتابفروشیهای مسکو یا کییف توزیع میشد، مقیاسها تعمداً به هم ریخته بودند. شهرها گاهی تا دهها کیلومتر از جای اصلی خود در نقشه جابهجا میشدند، جادههای مهم استراتژیک به بنبست ختم میشدند، پلهای کلیدی از روی رودخانهها حذف میگردیدند و خطوط ساحلی تغییر شکل مییافتند. اگر یک جاسوس خارجی یا حتی یک شهروند عادی سعی میکرد با استفاده از این نقشهها مسافتی را محاسبه کند، به خطاهای فاحشی برمیخورد.
اما شاهکار این معماری فریب و سانسور جغرافیایی، پدیدهای بود به نام «شهرهای بسته» (ZATO). دهها شهر بزرگ با صدها هزار نفر جمعیت که صنایع هستهای، شیمیایی و سایتهای موشکی فوقسری شوروی در آنها قرار داشت، با دستور مستقیم کرملین به طور کامل از روی چهره زمین پاک شده بودند!
شهری مانند «اوزیورسک» (Ozyorsk) که با نام رمز «چلیابینسک-۶۵» نیز شناخته میشد و محل اصلی تولید پلوتونیوم برای زرادخانه هستهای شوروی بود، روی هیچ نقشه عمومی، اطلس یا کره جغرافیایی وجود نداشت. دهها هزار نفر در این شهر متولد میشدند، به مدرسه میرفتند، کار میکردند و میمردند، در حالی که از نظر جغرافیایی رسماً وجود خارجی نداشتند. ساکنان این شهرهای ارواح حق خروج آزادانه نداشتند. آنها از امکانات رفاهی بهتری نسبت به سایر شهروندان شوروی برخوردار بودند تا سکوتشان تضمین شود. نامههای ارسالی به این افراد، به صندوقهای پستی مجازی در شهرهای دیگر فرستاده میشد. این پنهانکاری تا جایی پیش رفت که حتی پس از وقوع فاجعه هستهای «کیشتیم» در سال ۱۹۵۷ در نزدیکی اوزیورسک (که دومین حادثه بد هستهای پس از چرنوبیل است)، هیچکس در جهان خارج تا دههها متوجه ابعاد فاجعه نشد، زیرا آن مکان اصلاً روی نقشه نبود که کسی بخواهد دربارهاش سوال بپرسد!
فصل دوم: چشمهای دروغگو در آسمان؛ عصر انحراف تعمدی
با پایان جنگ سرد، فروپاشی دیوار برلین و ورود به عصر فضا، تکنولوژی نقشهبرداری به طور چشمگیری دستخوش تغییر شد. چشمهای بشر از روی کاغذ به آسمان منتقل شد. ارتش ایالات متحده پروژه عظیم و جاهطلبانه سیستم موقعیتیاب جهانی (GPS) را با پرتاب شبکهای از ماهوارههای ناوبری (NAVSTAR) به فضا راهاندازی کرد. این سیستم بر اساس محاسبات دقیق ریاضی و زمانسنجی کار میکرد؛ به طوری که فاصله گیرنده تا ماهواره از طریق فرمول ساده اما حیاتی d=c×Δt (که در آن d فاصله، c سرعت نور و Δt اختلاف زمان ارسال و دریافت سیگنال است) محاسبه میشد.
اما آیا پنتاگون حاضر بود این دستاورد بینظیر و دقت جغرافیایی فوقالعاده را به راحتی در اختیار همه، از جمله کشورهای رقیب و شهروندان عادی قرار دهد؟ پاسخ قطعاً منفی بود.
ارتش آمریکا برنامهای به نام «دسترسی انتخابی» (Selective Availability یا به اختصار SA) را در کدهای ارسالی ماهوارهها فعال کرد. این برنامه، سیگنالهای زمانسنجی جیپیاس را برای کاربران غیرنظامی به صورت تعمدی و با استفاده از الگوریتمهای پیچیده رمزنگاری، دچار اختلال و نوسان میکرد. نتیجه این بود که در حالی که موشکهای کروز و نیروهای نظامی آمریکا با دقت چند سانتیمتر هدایت میشدند، دستگاه جیپیاس یک شهروند عادی، یک خلبان هواپیمای مسافربری یا یک کشتی تجاری، خطایی دائمی و سرگردان تا شعاع ۱۰۰ متر داشت.
این یک سانسور پویای جغرافیایی بود. دولت آمریکا به شما اجازه میداد بدانید تقریباً در کدام محله هستید، اما اجازه نمیداد جایگاه دقیق خودتان را روی کره زمین بدانید، مبادا این اطلاعات روزی برای هدایت موشک علیه منافع خودشان استفاده شود. جالب اینجاست که در طول جنگ خلیج فارس (عملیات طوفان صحرا)، ارتش آمریکا با کمبود گیرندههای نظامی مواجه شد و مجبور شد هزاران گیرنده تجاری جیپیاس برای سربازان خود خریداری کند؛ در نتیجه، پنتاگون مجبور شد به طور موقت سیستم «دسترسی انتخابی» را خاموش کند تا نیروهای خودش در بیابانهای عراق گم نشوند!
این پرده نامرئی و انحراف تعمدی، سرانجام در یکم ماه مه سال ۲۰۰۰ میلادی با دستور مستقیم بیل کلینتون، رئیسجمهور وقت آمریکا، به طور کامل برداشته شد. در عرض چند ثانیه پس از خاموش شدن SA، دقت دستگاههای جیپیاس در سراسر جهان از ۱۰۰ متر به کمتر از ۱۰ متر رسید. همین تصمیم تاریخی بود که راه را برای تولد انقلاب مسیریابی دیجیتال و فناوریهایی مانند گوگلمپ، اوبر و اپلیکیشنهای امروزی هموار کرد.
فصل سوم: قلمموی دیجیتال و پایگاههای شطرنجی
امروزه با وجود ناوگانی از ماهوارههای تجاری شرکتهایی مانند مکسار (Maxar) یا ایرباس که با کیفیتی خارقالعاده از سطح زمین عکسبرداری میکنند، شاید فکر کنید دوران سانسور نقشهها به پایان رسیده و دیگر هیچ نقطهای برای پنهان شدن وجود ندارد. اما حقیقت این است که سانسور فقط شکل، ابزار و تکنیک خود را تغییر داده و از جوهر و کاغذ، به «پیکسلهای شطرنجی» و کدهای کامپیوتری تبدیل شده است.
اگر همین حالا در سرویسهای نقشه آنلاین معروف مانند گوگلارث (Google Earth) یا اپلمپ به دنبال مکانهای حساس بگردید، با پدیدههای عجیبی مواجه میشوید. مناطق نظامی خاص، مراکز تحقیقات هستهای، زندانهای فوقامنیتی یا حتی سقف برخی از کاخهای ریاستجمهوری در نقاط مختلف جهان، با لکههای تار، پیکسلی شده، با رنگهای غیرطبیعیِ پوشانده شده و یا حتی تصاویر کپیپِیست شده از زمینهای بایر مجاور، سانسور شدهاند.
برای سالها، پایگاه هوایی «فولکل» (Volkel) در هلند که شایعه نگهداری دهها کلاهک هستهای تاکتیکی متعلق به ناتو در آن مطرح بود، در نقشههای آنلاین به شکل یک لکه بزرگ و رنگارنگِ کاملاً استتار شده (شبیه به یک نقاشی آبرنگ درهمریخته) نمایش داده میشد. در مثالی دیگر، دولت فرانسه پس از چند مورد فرار جنجالی با هلیکوپتر از حیاط زندانها، به طور رسمی از گوگل خواست تا تمام زندانهای این کشور را در نقشههای هوایی تار کند تا خلافکاران نتوانند نقشه فرار طراحی کنند.
دولتها به طور مداوم با شرکتهای فناوری و ارائهدهندگان تصاویر ماهوارهای در تماس (و گاهی در تقابل قانونی) هستند تا مناطق حساس خود را در نقشه «کور» کنند. اما نکته به شدت طنزآمیز ماجرا، پدیدهای است که به «اثر استرایسند» (Streisand Effect) در نقشهبرداری معروف شده است. گاهی همین سانسورهای ناشیانه و لکههای تار روی نقشه، دقیقاً به هکرها، روزنامهنگاران تحقیقی و سازمانهای اطلاعاتی رقیب نشان میدهد که «دقیقاً کجا را باید نگاه کنند!».
در یک اتفاق جنجالی در سال ۲۰۱۸، انتشار نقشه حرارتی (Heatmap) اپلیکیشن ورزشی استراوا (Strava) که مسیر دویدن سربازان در سراسر جهان را نشان میداد، باعث شد تا طرح کلی و موقعیت دقیق پایگاههای نظامی فوقسری آمریکا در خاورمیانه و آفریقا – که در گوگلمپ کاملاً سانسور شده بودند – صرفاً با ردیابی مسیر دویدن صبحگاهی سربازان افشا شود! این نشان میدهد که در عصر دادههای کلان، پنهان کردن جغرافیا روز به روز دشوارتر میشود.
جمعبندی: نقشه، بوم نقاشی قدرتمندان
تاریخ پرفراز و نشیب نقشهبرداری نظامی و سانسور جغرافیا، از دفاتر تاریک سازمانهای اطلاعاتی شوروی تا اتاقهای سرور شرکتهای فناوری در سیلیکونولی، به ما یک درس بزرگ و تأملبرانگیز میدهد: هیچ نقشهای هرگز صد درصد بیگناه نیست. نقشه صرفاً بازتاب مکانیکی و هندسیِ زمینِ زیر پای ما نیست، بلکه بازتابی عمیق از ذهنیت، قدرت، ترسها و سیاستهای کسانی است که هزینه رسم آن را میپردازند.
از شهرهای پاک شده و جادههای بنبست در نقشههای کاغذی بلوک شرق، تا دستکاری معادلات ریاضی در سیگنالهای جیپیاس و در نهایت پیکسلهای تار شده در سرورهای ابری امروز، تکنولوژی تغییر کرده است، اما میل سیریناپذیر دولتها و صاحبان قدرت برای پنهان کردن جواهرات تاریک و رازهای امنیتی خود از چشم عموم، همچنان با قدرت پابرجاست.
جغرافیای جهان یک متن باز نیست؛ بلکه کتابی است که برخی از صفحات آن تعمداً پاره شده و برخی دیگر با جوهر نامرئی نوشته شدهاند. دفعه بعد که در یک اپلیکیشن مسیریاب روی صفحه گوشی خود زوم میکنید تا خیابانی را با جزئیات ببینید، به خاطر داشته باشید که در پس این تصویر شفاف و بینقص، قرنها پنهانکاری نهفته است. شاید دقیقاً در کنار همان خیابان، در زیر آن پیکسلهای بیتفاوت، چیزی وجود داشته باشد که در برنامهریزیهای قدرتمندان، «قرار نبوده شما هرگز آن را ببینید».