پژوهش جدید محققان موزه بریتانیا روی یافتههای باستانشناسی دو منطقه استراتژیک مرو و نینوا تصورات پیشین درباره دانش فنی ایرانیان باستان را دگرگون کرد. محققان میگویند فلزکاران امپراتوری ساسانی در حدود ۱۴۰۰ سال پیش، با عبور از سنتهای کهن برنزکاری، دست به آزمایشهای پیشرفتهای روی آلیاژ «برنج» زده بودند. آنها با استفاده از خواص ظاهری و مکانیکی این فلز موفق شدند ابزاری بسازند که همزمان مایه فخروتجمل طبقات متوسط و استحکام تجهیزات نظامی ارتش ساسانی باشد؛ این نوآوریها پایه و اساس شکوفایی صنعت فلزکاری در دوران طلایی اسلام را بنا گذاشت.
دنیای ساسانیان را همیشه با درخشش نقرههای اشرافی و شکوه بناهای سنگی تصور میکردیم؛ اما در سایه این شکوه، یک انقلاب فناوری در جریان بود. درحالیکه پیش از این گمان میرفت فناوری الیاژ برنج (ترکیب مس و روی) عمدتاً در اختیار رومیان و بیزانسیها بوده، اکنون شواهد متقنی در دست است که نشان میدهد ساسانیان در این عرصه نهتنها مقلد نبودند، بلکه به شکلی نوآورانه از این آلیاژ در دو سوی امپراتوری خود استفاده میکردند.
مهارت ساسانیان در فلزکاری برنج
انتخاب مناطق مرو (در شرق) و نینوا (در غرب) برای تحقیق، اتفاقی نبود. مرو مرکز تجارت و نظامیگری در شمال شرق ایران و دروازه اتصال به جاده ابریشم بود، درحالیکه نینوا در مرزهای غربی، محل برخورد قدرتهای باستانی محسوب میشود. یافتن آثار برنجی در دو قطب مخالف جغرافیایی، ثابت میکند که استفاده از برنج در قلمرو ساسانی تصادفی نبوده، بلکه بخشی از یک سیستم توزیع و دانش فنی سراسری در سطح امپراتوری بوده است.
پژوهشگران با استفاده از تکنولوژیهای پیشرفتهای مثل رادیوگرافی دیجیتال و آنالیز XRF قطعاتی از سدههای چهارم تا هفتم میلادی را بررسی کردند. نکته شگفتانگیز، تنوع غلظت فلز روی در این اشیا بود. در مرو حدود ۲۵ درصد قطعات مسی درواقع برنج بودند. وجود غلظتهای بالای روی ثابت میکند که متالورژیستهای ساسانی با روش سمانتاسیون برای تولید برنج خالص آشنایی داشتند. آنها لزوماً به دنبال بازیافت نبودند، بلکه عامدانه به دنبال تولید مادهای با خواص متفاوت میگشتند.
سفر برنج در ایران ساسانی از زیبایی آغاز و به کاربرد نظامی ختم شد: در مرو، اشیایی مثل سنجاقسرهای مرصع با لاجورد و النگوهای برنجی یافت شده که نشان میدهد برنج به دلیل رنگ درخشان و طلاییاش، به عنوان محصولی نیمهتجملی برای افرادی که ثروت اشراف را نداشتند، محبوب بوده است.
اما درخشانترین بخش این پژوهش، بررسی کلاهخودهای ساسانی موزه بریتانیاست. این کلاهخودها نشاندهنده مهندسی ترکیبی هستند. ساسانیان از ورقههای برنجی به دلیل چکشخواری و سهولت در سوراخشدن، به عنوان قاب و روکش روی صفحات سخت آهنی استفاده میکردند. این یعنی آنها کاملاً درک کرده بودند که برنج نهتنها زیباست، بلکه در ساختار مکانیکی تجهیزات پیچیده نظامی، کارایی بالاتری نسبت به برنز دارد.
این یافتهها قطعه گمشدهای از پازل تاریخ صنعت فلزکاری را نیز پیدا کرده است. شکوفایی چشمگیر ظروف و اشیای برنجی در دوران اولیه اسلامی، محصول یک جهش ناگهانی نبود؛ بلکه ریشه در آزمایشها و سیستم تولیدی داشت که در اواخر دوره ساسانی تثبیت شده بود. در واقع، ساسانیان محیط را برای تبدیلشدن برنج به فلز غالب جهان اسلام آماده کرده بودند.
یافتههای این پژوهش در ژورنال Archaeological Research in Asia منتشر شده است.